Europejskie oznakowanie geograficzne jest narzędziem prawnym, które chroni producentów regionalnych przed podrabianiem wyrobów. W Polsce funkcjonują trzy kategorie: Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG) i Gwarantowana Tradycyjna Specjalność (GTS). Każda z nich różni się stopniem powiązania produktu z obszarem geograficznym i metodą wytwarzania.
Czym różnią się ChNP, ChOG i GTS
Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
ChNP to najsurowsza forma ochrony. Wszystkie etapy produkcji — od pozyskania surowca po końcową obróbkę — muszą zachodzić w określonym obszarze geograficznym. Jakość lub cechy produktu wynikają wyłącznie lub zasadniczo ze środowiska geograficznego, w tym naturalnych i ludzkich czynników. Przykładem polskiego produktu z ChNP jest oscypek — ser produkowany wyłącznie w określonej strefie Tatr i Beskidów, z mleka owiec rasy polska owca górska (polskiej owcy górskiej lub jej mieszańców z rasą fryzyjską).
Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG)
ChOG wymaga, aby co najmniej jeden etap produkcji — produkcja, przetwarzanie lub przygotowywanie — odbywał się w danym obszarze geograficznym. Jest to kategoria mniej restrykcyjna niż ChNP. Polskie produkty z ChOG to między innymi:
- Obwarzanek krakowski — parzony i pieczony wyrób piekarniczy w kształcie pierścienia z makiem, sezamem lub solą; produkowany wyłącznie w Krakowie i gminach ościennych.
- Kiełbasa lisiecka — kiełbasa wieprzowa produkowana w gminach Liszki i Czernichów w powiecie krakowskim.
- Miód z Sejneńszczyzny/Łoździejszczyzny — miód wielokwiatowy i spadziowy z pogranicza polsko-litewskiego.
- Chleb prądnicki — duży chleb mieszany, pieczony w specyficzny sposób w Krakowie.
Gwarantowana Tradycyjna Specjalność (GTS)
GTS chroni tradycyjne metody wytwarzania, a nie obszar geograficzny. Produkt może być wytwarzany w dowolnym miejscu, ale musi spełniać ściśle określone wymagania dotyczące składu i techniki produkcji. Polskim przykładem jest kiełbasa jałowcowa — kiełbasa wieprzowa z wyraźną nutą jałowca, wytwarzana według tradycyjnej receptury.
Procedura uzyskania certyfikatu w Polsce
Wnioski o wpis na listę chronionych oznaczeń składa się do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który przekazuje je do Komisji Europejskiej po wstępnej weryfikacji. Procedura krajowa i unijna może trwać kilka lat. Szczegółowe wymagania określa rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1151/2012 w sprawie systemów jakości produktów rolnych i środków spożywczych.
Instytucje nadzorujące w Polsce
- Rejestracja wniosków
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
- Kontrola zgodności
- Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS)
- Podstawa prawna UE
- Rozporządzenie (UE) nr 1151/2012
- Rejestr europejski
- Baza DOOR — ec.europa.eu/agriculture/quality/door/
Jak rozpoznać produkt z certyfikatem w sklepie lub na targu
Produkty z ChNP i ChOG oznaczone są unijnym logo — czerwono-żółtym (ChNP) lub niebiesko-żółtym (ChOG) symbolem graficznym, który musi pojawić się na opakowaniu. Produkty GTS mają odrębne niebieskie logo. Na targu, gdzie produkty często sprzedawane są luzem, producent powinien mieć przy stoisku dokumentację potwierdzającą certyfikat lub informację o przynależności do grupy producentów zarejestrowanej w systemie.
Pełna lista polskich produktów zarejestrowanych lub w trakcie rejestracji dostępna jest na stronie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w dziale poświęconym produktom regionalnym i tradycyjnym.
Polska Lista Produktów Tradycyjnych
Odrębnym rejestrem jest Polska Lista Produktów Tradycyjnych prowadzona przez Ministerstwo Rolnictwa. Wpis na listę nie oznacza ochrony prawnej porównywalnej z europejskim oznaczeniem geograficznym, ale dokumentuje tradycję wytwarzania i może być warunkiem ubiegania się o wsparcie w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Na liście znajdują się produkty z każdego województwa — od bundzu podhalańskiego po rogale świętomarcińskie z Poznania.